Menu

Kapittels

3e zondag veertigdagentijd A

Meestal beginnen de verhalen over de ontmoetingen met Jezus met de dorst of de nood van degene die Hij ontmoet. Jezus hoort een roep om genezing, Hij ziet een onuitgesproken verlangen, Hij antwoordt op een vraag om hulp. Maar het verhaal van de Samaritaanse vrouw vandaag begint op een heel andere manier. Niet de situatie van de vrouw is het uitgangspunt van het verhaal, niet haar mislukte relaties, haar buitengesloten zijn uit de fatsoenlijke dorpsgemeenschap, kortom niet haar zeer reële nood, maar het is de vraag, de nood van Jezus die het startpunt vormt van het verhaal. Hij is het die dorst heeft.

 

Jezus en zijn leerlingen hebben al een hele tocht achter de rug en nu ze bij de bron van Jacob gekomen zijn, is Jezus te moe om nog verder te gaan. De leerlingen lopen door naar het stadje om eten te kopen, maar Jezus blijft hier bij de bron op hen wachten. En dan, terwijl hij daar alleen zit, op het heetst van de dag, komt er een vrouw naar de put om water te halen. Jezus, warm en dorstig, vraagt haar: “Geef mij te drinken?”

Dat is het begin van het verhaal. Later zal het wel gaan over de dorst van de vrouw en over het levende water dat Jezus geeft. Dan zal ze hem herkennen als de Messias, en het levende water, beeld van de heilige Geest, begint ook in haar te borrelen. Ze gaat horen bij het Koninkrijk van God.

Maar dat is allemaal later, het vervolg van het verhaal. Het begint met de nood van Jezus, met zijn verlangen naar water. Of, als we de beeldspraak van het verhaal volgen, het begint met Gods verlangen naar de mens. Want als de leerlingen terugkomen met eten, blijkt Jezus geen honger meer te hebben. Hij is verzadigd door het gesprek met de vrouw, door haar toekeer naar God. “Mijn spijze is de wil te doen van Hem die mij gezonden heeft”, zegt hij. God dorst naar de mens. Ons verlangen naar Hem kan maar bestaan en aan het licht komen door Zijn verlangen naar ons.

 

Dit begin van het verhaal van de Samaritaanse is eigenlijk het begin van elk verhaal. Wij zoeken God, maar al lang daarvoor is Hij op zoek naar ons. De eerste vraag die God stelt aan de mens in de eerste hoofdstukken van Genesis is: “Waar ben je?” En het is de mens die zich daar verborgen heeft voor God.

 

God zoeken, Hem leren kennen komt niet alleen van onze kant. Dat geldt al als je een andere persoon wilt leren kennen. Een voorwerp kun je nog leren kennen door er aandacht aan te besteden, of het nu de beker is waar ik dagelijks koffie uit drink of een ingewikkeld apparaat. Het kan ook zijn dat je er niet naar om kijkt en dan leer je het niet kennen. Het voorwerp zelf heeft in ieder geval weinig inspraak.

Maar tussen personen is het anders. Als je iemand wilt leren kennen, dan hangt dat niet alleen van jouw wil af. De ander moet zich ook aan jou bekend willen maken. Als hij of zij je negeert of ontloopt en het niet tot een echt gesprek laat komen, schiet je niet op. Hoeveel temeer geldt dat dan voor God. Dat Hij verlangt dat wij Hem leren kennen is de basis voor ons zoeken naar Hem. Vóór onze nood en onze afhankelijkheid van God komt zijn vraag naar ons.

“Geef Mij te drinken?”

Hoe kunnen we Hem te drinken geven?

De Samaritaanse luistert naar Jezus, spreekt met Hem. Ze laat zich door Hem bevrijden. Jezus doet een bron van levend water in haar opborrelen. Ze vergeet haar kruik bij de put en gaat terug naar huis om haar stadgenoten te halen en met hen de vreugde te delen van het gekend en bemind zijn. Ze heeft de ware Bruidegom gevonden die het diepe verlangen van haar hart vervult.

Luisteren naar Jezus en spreken met Hem. Dat doen we in deze vastentijd als we extra tijd nemen voor lectio en voor gebed. Het gebed van het officie, zingend voor Hem en met Hem. En het stil gebed, als je als het ware naar de bron komt en daar Iemand vindt die op je wacht nog voordat je jezelf bewust bent dat Hij het is op Wie je altijd gewacht hebt.

Over de lectio zegt Origenes in één van zijn homilieën:

Hij, die zelf het levende water is en te drinken geeft aan allen die dorsten, zegt op zijn beurt tot de Samaritaanse: ‘Geef mij te drinken.’ Zo is het ook met de Schrift: Ze lest de dorst van hen die naar haar toe komen, en haar dorst wordt gelest bij hen, wanneer ze het object is van de inspanningen en de waakzame aandacht van vurige christenen.

Als je dus niet dagelijks naar de put komt, als je niet dagelijks water naar boven haalt, kun je anderen niet laten drinken. Maar dat niet alleen, je laat ook toe dat het Woord van God dorst lijdt.[1]

Als we ’s avonds in het scriptorium zitten voor de lectio dan is het niet alleen onze eigen dorst die gelest wordt door het Woord. We halen ook water naar boven waarmee we in de loop van de dag onze zusters te drinken kunnen geven. En het meest verwonderlijke: in het luisteren naar de Schrift wordt de dorst van het Woord van God naar ons gelest. Het Woord wacht erop en verlangt ernaar om door ons opgenomen te worden.

 

Laten wij ons keren naar God en bidden dat Zijn Geest in ons opspringt als een bron van levend water. Met de woorden van Dag Hammarskjold: “Ik ben het vat. De drank is van God. En God de dorstende.”

 

[1] Origenes, Homilia in Genesim X,3

2e zondag 40dagentijd

Gisteren na de noon hebben onze oudere zusters een natuurfilm bekeken over de natuur in je tuin. Al snel aan het begin kwam het nest van een torenvalk in beeld. Drie jongen zaten daar vanaf hun hoge plaatsje over de wereld uit te kijken. De moedervalk wilde ze aan het vliegen krijgen en ze deed het hun voor. Ze vloog voor het nest langs, maakte een duikvlucht, keerde weer om. De jongen zaten er als drie bolletjes veren naar te kijken. Hun koppen bewogen mee, precies gelijk, naar links, naar rechts en met een schok naar beneden en weer omhoog, maar verder kwamen ze niet in beweging. Hun hoge nest verlaten, dat durfden ze nog niet.

De drie leerlingen in de lezing van vandaag moeten ook hun hoge plek weer verlaten. Maar voor hen is het niet het nest waar ze vandaan komen, maar een glimp van het beloofde land, van hun bestemming. Jezus heeft hen meegenomen de berg op. Hij was begonnen met de leerlingen te spreken over zijn tocht naar Jeruzalem en over het lijden en de dood die Hem wachtten en over de verrijzenis op de derde dag. Maar Petrus had er niet van willen horen. ‘Dat verhoede God!’ Jezus spreekt tot zijn leerlingen over jezelf verloochenen, je kruis opnemen en Hem volgen, en over zijn komst in heerlijkheid. Begrijpen de leerlingen wat Hij zegt? Durven ze het aan? Hun gedachten blijven steken bij de woorden lijden en dood. Ze lijken misschien op de drie jongen van de torenvalk die daar zitten te kijken naar de moedervalk, maar voorlopig maar liever stilletjes blijven zitten. Vliegen lijkt veel te gevaarlijk.

Jezus laat het niet alleen bij woorden. Hij zegt: ‘Er zijn sommigen onder degenen die hier staan, die de dood niet zullen smaken, voordat zij de Zoon des mensen hebben zien komen in zijn koninklijke waardigheid.’ En dan neemt Hij, zes dagen later, Petrus, Johannes en Jacobus mee de berg op. Voor hun ogen wordt Hij van gedaante veranderd: ‘zijn gelaat begon te stralen als de zon en zijn kleed werd glanzend als het licht’. Mozes en Elia zijn er en ze spreken met Hem – over zijn heengaan in Jeruzalem, zegt Lucas, datgene waarover de leerlingen het niet wilden hebben. De heerlijkheid van de verrijzenis wordt zichtbaar voor hun ogen en het glanzende, goddelijke licht straalt over heel de weg van lijden en dood.

Het is zo overweldigend helder en mooi dat de leerlingen niet meer weg zouden willen. Hier blijven in het licht met Jezus, niet weggaan van deze hoge, veilige plek.

Maar nee, als Petrus dat uitspreekt, worden ze overschaduwd door een lichtende wolk en ze horen een stem die zegt: ‘Dit is mijn Zoon, de Welbeminde, in wie Ik mijn welbehagen heb; luistert naar Hem.’ De leerlingen vallen neer in angst en ontzag. Jezus komt naar hen toe en raakt hen aan en het eerste wat Hij tegen hen zegt, na de aansporing van de vader om naar Hem te luisteren is: ‘Sta op en wees niet bang.’ Voordat ze met Jezus de weg van het lijden gaan, doet Hij hen opstaan. Ze hebben het licht van de verrijzenis gezien, nu ervaren ze ook zelf al iets van de verrijzenis. ‘Wees niet bang voor de weg die voor je ligt.’ Jezus is die weg gegaan en het Paaslicht straalt nu al over onze weg, ook al gaat het door de dood heen en zien we misschien geen licht.

‘Ga uit uw land, uit uw stam, uit uw familie, naar het land dat Ik u wijzen zal.’ Abraham ging en zag zijn hele leven vrij weinig. Als hij sterft bezit hij een graf in het beloofde land, maar dat is dan ook alles. Alles? Nee, hij heeft de belofte dat hij tot een zegen zal zijn voor alle volken. De glans van de zegen ligt over heel zijn weg en over die van allen die na hem komen. De glans van het goddelijke licht vergezelt ons heel de weg die God met zijn mensen gaat, ook al verkeren we in het diepe duister.

Petrus, Johannes en Jacobus moeten weer afdalen van de berg.

‘Kom van de berg af om je op aarde in te spannen, om je op aarde dienstbaar te maken, om je op aarde te laten vernederen en kruisigen.’ Zo zegt Augustinus. Het leven kwam naar beneden om zich te laten doden, het Brood kwam naar beneden om honger te lijden, de Weg kwam naar beneden om zich onderweg af te matten, de Bron kwam naar beneden om dorst te lijden. En jij hebt geen zin om je in te spannen? Zoek niet naar wat van jezelf is. Koester de liefde, verkondig de waarheid. Dan zul je de eeuwigheid bereiken waar je de onbezorgdheid zult vinden.[1]

 

[1] Sermo 78,6 (Van aangezicht tot aangezicht)

1e zondag vastentijd

Jan van Forde, een Engelse cisterciënzer abt uit de 12e eeuw, heeft 120 preken over de laatste 3 hoofdstukken van het Hooglied geschreven. Of liever, de laatste drie hoofdstukken van het Hooglied zijn de aanleiding voor 120 preken. In de preken komt veel meer dan alleen het Hooglied aan bod. In nr 101 is Jan aangekomen bij Hgl 8,5 waarin het gaat over een appelboom en de moeder van de bruid. Dat brengt Jan bij onze eerste lezing, het verhaal van de bekoring van Eva bij de boom van de kennis van goed en kwaad.

Hoe kon de slang grip op haar krijgen? Begon de verleiding bij de mond? Nee, zegt Jan, het begon in de geest en pas op het eind wordt het lichaam meegetrokken.

De oorsprong lag volgens hem in het feit dat onze eerste voorouders de lof en de dank aan God verwaarloosden. Ze waren geschapen naar Zijn beeld en gelijkenis en ze zouden uit alle kracht God moeten loven en danken omdat hij hen zo mooi geschapen had en om heel de schepping waarin ze God konden herkennen. Maar toen de duivel zag dat ze tekort schoten in de lofzang voor God, wist hij dat hij hen kon treffen op het hetzelfde punt als waar hij zelf gevallen was. Hij had gezwegen toen alle engelen eenstemmig zongen voor God. Zijn hoogmoed was er niet tevreden mee enkel schepsel te zijn. En nu hij gevallen is, wil hij alles doen om de mens van God af te keren. Hij is jaloers op de eer die aan God gegeven wordt, maar ook op de condition humaine, op de aard van de mens die naar Gods beeld geschapen is. Met één zet probeert hij God te beroven van zijn schepselen en de mens los te maken van zijn Schepper. Het zeer goede dat God geschapen had, mensen die opgaan in het schouwen van God, wil de duivel maken tot iets zeer slechts, een vervloekt geslacht. En in plaats dat ze aan hun kinderen de contemplatie doorgeven, zullen ze de vervloeking door moeten geven.

De duivel legt nu een strik voor de vrouw, want zij is de zwakkere. Hij vermomt zich als een slang en beetje bij beetje, ongemerkt brengt hij zijn venijn in het hart van Eva. Door een vraag te stellen, zaait hij twijfel en zij brengt het al aarzelend als ze de slang antwoordt wat God gezegd heeft. En dan kan de slang de boel gaan verdraaien: “Helemaal niet! Jullie zullen zeker niet sterven”.

Het begint met twijfel aan de Waarheid van God – Hij heeft dat wel gezegd, maar het klopt niet; en twijfel aan de gerechtigheid van God – want juist als je zijn gebod overtreedt zou je beloond worden; en vooral twijfel aan de goedheid van God – de slang suggereert dat het verbod om van de boom te eten voortkomt uit jaloezie van God. Hij, die de mens naar zijn beeld en gelijkenis geschapen heeft, zou bang zijn dat de mens aan Hem gelijk zou worden.

Wanneer eenmaal de twijfel gewekt is, steekt ook de nieuwsgierigheid de kop op en de ambitie. Eer ontvangen wordt een begerenswaardig iets en God lijkt daarbij een concurrent te zijn. Jaloezie en ambitie gaan op hun beurt weer gepaard met woede en droefheid. Want wanneer een ander met de eer gaat strijken, wat onvermijdelijk een keer gebeurt, roept dat boosheid op en een gevoel van teleurstelling, wanhoop misschien wel.

Tot hiertoe ging het over zonden van de geest. Maar als de geest is afgedwaald en de wil tot ongehoorzaamheid overgaat, dan wordt ook het lichaam daardoor bedorven en geeft het zich over aan de gulzigheid. Het begint met de opgeblazenheid van de geest, en het lichaam volgt dan in de zonde.

Wat zijn dus de stappen waarlangs Eva tot het eten van de appel komt? Het begint ermee dat ze haar blik niet op God gericht houdt, niet naar Hem kijkt in de vreugde van de lofzang. Dan volgt het wantrouwen: is het wel waar wat God gezegd heeft? Heeft Hij het wel goed met hen voor? Is het wel veilig om Hem te vertrouwen en van Hem afhankelijk te zijn of kun je beter zelf de macht in handen hebben? Daarna komt de ambitie en het verlangen naar eer, met in de toekomst woede en verdriet bij de onvermijdelijke teleurstellingen. En als laatste pas wordt het lichaam aangetast en krijgt Eva zin in die lekkere appel.

Als je het zo leest, gaat de duivel bij de bekoringen van Jezus in de woestijn de omgekeerde weg. Eerst de lichamelijke trek in brood. Als dat niet werkt de eerzucht, door Jezus uit te dagen te springen zodat de engelen Hem zullen dragen. En als laatste de macht, zelf willen heersen in plaats van te vertrouwen op de Heer, zijn God, en Hem te dienen. Jezus laat zich niet verleiden. Hij blijft zijn blik op de Vader gericht houden: ‘De Heer uw God zult gij aanbidden’.

Na de ontmoeting van Eva met de slang komen we bij een interessant punt in de preek. Eva heeft zich laten verleiden en is zo van de moeder der levenden de moeder van stervelingen geworden. De dood is in de wereld gekomen. Maar hoe zit het met Adam? Als Jan van Forde ook zijn rol heeft bekeken weet hij niet wie van beiden de grootste schuld heeft.

Adam heeft zich niet laten verleiden door te denken dat God misschien uit jaloezie het verbod gegeven had. Zijn eigen begeerte kan hem nog niet verleid hebben, want zijn lichaam is nog niet van God afgekeerd zodat hij zou kunnen klagen “Ik doe niet wat ik wil, maar wat ik niet wil, dat doe ik”. Hij heeft zich ook niet door Eva laten verleiden, want toen God hem ter verantwoording riep, zei hij niet: “De vrouw die Gij mij gegeven hebt heeft mij verleid”, maar alleen: “De vrouw die Gij mij gegeven hebt, heeft mij van de boom gegeven en ik heb gegeten”. Adam kan geen enkele verontschuldiging aanvoeren voor zijn zonde: geen onwetendheid, geen dwang, niet de aantrekkingskracht van de begeerte, niet de list van de slang, en evenmin het aandringen van zijn vrouw. Uit eigen vrije wil heeft hij het juk van de zonde op zich genomen. En daarmee heeft hij zijn nageslacht een zwaar juk opgelegd, want hij heeft hun de wil ontnomen om het af te werpen. Of tenminste, zo zegt Jan van Forde,

het vrij willen worden staat tot mijn beschikking als een natuurlijk goed. Maar het daadwerkelijk willen, zoveel als voldoende is om het heil te verkrijgen, dat ligt ver buiten mijn bereik. Van de gave alleen van de genade die uit den hoge komt, verwacht ik dit willen. Meer nog, dat ik treur over mijn ongeluk, beschaamd ben over mijn slavernij, dat ik weet heb van de genade en verlang naar een bevrijder, dat schrijf ik zonder aarzelen toe aan een genade (gratia) die mij verlicht om niet (gratis) en die belangeloos (gratuito) opzoekt wat verloren was. (101, 10)

Als wij dus in deze veertigdagentijd met Jezus in de woestijn strijden tegen de bekoringen die ons van Hem af willen leiden, laten we dan steeds weer bewust terugkeren naar de lof en eer aan God en zingen in ons hart in vertrouwen op zijn goedheid en zijn waarheid. En als we struikelen en met Eva – of met Adam, zonder verontschuldiging – van de appel eten, dan wacht zijn genade op ons met vergeving en nieuw leven.

God zij dank!

6e zondag A, 15 februari

‘Ik ben niet gekomen om de Wet te ontbinden, maar om te vervullen.’ Dat zegt Jezus vandaag.

Br. Simeon schrijft in zijn commentaar: ‘Als de spreker zelf verschijnt en zijn lichamelijke aanwezigheid het middel van communicatie wordt, hebben zijn voorgaande woorden niet afgedaan maar keren ze terug naar hun bron. … God het Woord is de auteur zowel van hemel en aarde, als van de wet. Daarom vallen ze samen. De kosmos is Gods openbaring in orde en schoonheid, maar blijft onpersoonlijk. De wet is zijn openbaring in woorden; de openbaring van een ik tegenover een gij. De Wet afschaffen zou betekenen dat de kosmos haar betekenis verliest en gereduceerd wordt tot iets wat de mens kan manipuleren.’ En hij citeert Raissa Maritain: ‘Het hele katholieke geloof kan worden gevat in twee woorden die de mens tegen de haren instrijken, omdat ze hem plaatsen in een radicale afhankelijkheid van God: mysterie en wet.’[1]

Het mysterie van de kosmos waarvoor we steeds weer in diepe verwondering staan, en de aanspraak van de wet die ons leven doel en richting kan geven – ze komen uit dezelfde Bron. De Wet is de weg naar het Rijk der hemelen. ‘De Wet houden betekent: beginnen met de geschreven wet en die volgen terug tot in haar oorsprong in Gods heiligheid. Die reis is hetzelfde als ‘binnengaan in het Koninkrijk’.[2] Benedictus houdt het ons steeds weer voor in de Proloog als hij ons aanspoort om te luisteren naar de richtlijnen van onze meester en liefdevolle vader en zo door de inspanning van onze gehoorzaamheid terug te keren tot de Heer. ‘Als gij vandaag zijn stem hoort, maak dan uw hart niet ongevoelig.’

Ontbinden en vervullen zijn termen die de Schriftgeleerden gebruikten voor interpretaties van de wet. De Sadduceeën gaven aan de tora zoveel mogelijk een letterlijke interpretatie. Alles moest letterlijk uitgevoerd worden zoals het er stond. Maar de Farizeeën hadden oog voor de verschillende levensomstandigheden en pasten geboden van eeuwen geleden toe op de nieuwe situatie van hun eigen tijd. Met hele discussies over de geldigheid van een nieuwe interpretatie tot gevolg. Want als je niet meer oog om oog, tand om tand letterlijk uitvoert maar door een geldboete vervangt, ben je dan nog trouw aan de bedoeling van het gebod? Een verkeerde interpretatie “ontbindt” het gebod, maar een goede “vervult” het gebod. Jezus staat in de lijn van de Farizeeën als Hij zegt: ‘Gij hebt gehoord dat tot onze voorouders is gezegd “Gij zult niet doden”, maar Ik zeg u: Al wie vertoornd is op zijn broeder … wie tot zijn broeder zegt raka … wie tot zijn broeder zegt dwaas, zal strafbaar zijn met het vuur van de hel.’ Het gebod ‘gij zult niet doden’ is een weg ten leven, en de letterlijke interpretatie is maar een begin. Iemand doodslaan doen we niet vaak, maar in gedachten je zuster of broeder uit de weg ruimen, op haar neerkijken, kwaad zijn omdat ze je in de weg zit en anders doet dan jij zelf goed vindt, komt in de grond op hetzelfde neer.

Cassianus wijdt een groot deel van zijn gesprek over de vriendschap met abba Jozef aan de boosheid. Wat moet je doen als er scheiding komt tussen twee vrienden, tussen twee broeders doordat één van de twee of allebei in woede ontsteken? Afstand houden? Psalmen zingen en je boosheid niet uiten? Netjes zwijgen als je broeder tekeer gaat?

Wat je moet doen in een concrete situatie hangt af van de personen, maar waar het om gaat is dat je het leven van je zuster of broeder verlangt. Zelfs als de woede van de ander onterecht is en je onschuldig bent, is het zaak om te proberen haar woede te stillen. Als je gaat offeren in de tempel – als je gaat bidden – en je herinnert je dat de ander iets tegen je heeft, ga je dan eerst met diegene verzoenen. Er staat niet dat die ander terecht iets tegen je heeft. Misschien is het een misverstand. Maar zolang ze beheerst wordt door woede, gaat ze als het ware verloren. En, zegt Cassianus, voor God telt iedere mens. Jezus die de wet belichaamt, komt om verloren mensen op te zoeken en te redden. Hoe kun je Jezus volgen en niet alles doen om je naaste te redden?

Als Jezus ons uitlegt hoe Hij de wet interpreteert, vervult in heel zijn wezen, laat Hij ons dan door die wet terugbrengen naar de Bron, naar Hemzelf, in de stroom van liefde die uitvloeit van de Vader naar heel de schepping.

[1] Erasmo Leiva-Merikakis, Fire of Mercy, Heart of the Word I, p.214, 217

[2] p.218

5e zondag A, 8 februari

Toen ik klein was, leerden we in de kinderkerk een liedje waar ik bij de lezing van vandaag aan moest denken:

Jezus zegt, dat Hij hier van ons verwacht,

dat wij zijn als kaarsjes, brandend in de nacht.

En Hij wenst dat ieder tot Zijn ere schijn’;

jij in jouw klein hoekje en ik in ’t mijn’!

Het beeld van een kaarsvlammetje in de nacht vind ik heel mooi. Het logo van Amnesty International is een kaars met prikkeldraad er omheen:

Wat kun je doen in nacht en duisternis? De nacht is te groot voor ons, maar er is een  oud Chinees spreekwoord: Het is beter een kaars aan te steken dan de duisternis te vervloeken. Een kaars aansteken, het is maar een klein vlammetje, maar het duister wordt erdoor doorbroken. Je kunt klagen dat het zo donker is en moedeloos worden, maar je kunt ook een kaars aansteken, een kleine daad van goedheid. Door iemand te eten te geven, door gastvrij te zijn, door de nood van een ander te zien en te handelen. ‘Keer u niet af van uw medemens,’ zegt de HEER in de lezing uit Jesaja, ‘dan zal uw licht stralen als de dageraad … en de glorie van de HEER zal u op de voet volgen.’ Op onze eigen kleine plek – jij in jouw klein hoekje en ik in ’t mijn –  ontsteken we een lichtje. Maar niet door eenzaam en stilletjes in ons hoekje te blijven zitten. De kaarsvlam wordt ontstoken als we in beweging komen naar de naaste toe. Op het moment dat we onszelf vergeten en uitgaan naar de ander, wordt het licht.

‘Hoe weet je dat de dag is aangebroken?’ vraagt een tsaddiek aan zijn leerlingen. ‘Is het als je uit de verte een schaap van een hond kunt onderscheiden?’ vroeg er één. ‘Nee’, zei de tsaddiek. ‘Is het als je van dichtbij een dadelboom kunt onderscheiden van een vijgenboom?’ vroeg een ander. ‘Nee’, zei de tsaddiek. ‘Wanneer is het dan?’ vroegen de leerlingen. En de tsaddiek antwoordde: ‘Het is als je het gelaat ziet van de ander en hem of haar herkent als je broer, als je zus. Zolang je die herkenning niet doet, is het nacht in je hart.’

En de heilige abba Antonius zegt: ‘Van de naaste hangen af leven en dood. Want als we onze broeder winnen, winnen we God, maar als we onze broeder ergeren, zondigen we jegens Christus.’ Licht en leven zijn te vinden als je je blik van jezelf afwendt en oog krijgt voor de ander. Dan zal ‘uw genezing voorspoedig zijn’, lezen we bij Jesaja. Het is iets om steeds weer tegen jezelf te zeggen. Niet alleen de nacht van de ander wordt verlicht door mijn vlammetje, maar ook mijn eigen duisternis klaart op.

‘Wanneer gij uw hart voor de hongerige opent en de mistroostige verzadigt, dan straalt uw licht in de duisternis, dan wordt uw nacht als de middag. Zo spreekt de Almachtige HEER.’

Jesaja ziet zelfs veel meer dan een kaarsvlammetje voor zich. En misschien moeten we daarvoor naast de zin van Matteüs, ook Johannes lezen. In het evangelie van vandaag zegt Jezus: ‘Gij zijt het licht der wereld.’ En bij Johannes zegt Hij: ‘Ik ben het Licht der wereld.’ Het is één licht waarvan we leven. Leerling van Jezus worden betekent zijn Geest ontvangen, omgevormd worden, mens worden zoals Hij. Waar we naar verlangen en waar we een leven lang aan mogen werken is dat niet langer ik leef, maar dat Christus leeft in mij. Hij is de ware mens, het Licht der wereld, het zout dat smaak geeft en bewaart.

Moge Hij steeds meer ruimte vinden in ons, tot eer van de Vader.

25 januari

Vandaag een tekst over plannen maken voor en werken aan de toekomst. De tekst wordt vaak toegeschreven aan Oscar Romero, maar is afkomstig van bisschop Ken Untener.

Het helpt om af en toe een stap terug te zetten en op de lange termijn te kijken.

Het Koninkrijk ligt niet alleen voorbij aan onze inspanningen,

het ligt zelfs verder dan ons visioen.

We bereiken in ons leven slechts een fractie van

de magnifieke onderneming die Gods werk is.

Niets wat wij doen is compleet,

wat een andere manier is om te zeggen dat

het Koninkrijk altijd verder ligt, aan ons voorbij.

 

Dit is waar we voor dienen.

We planten de zaden die op een dag zullen opschieten.

We geven water aan het zaad dat al gezaaid is.

Wetend dat ze een toekomstige belofte bevatten,

leggen we de funderingen voor wat verder ontwikkeld zal moeten worden.

We verschaffen het gist dat iets veroorzaakt

ver voorbij onze mogelijkheden.

 

We kunnen niet alles doen

en het geeft een gevoel van bevrijding als we ons dat realiseren.

Dit stelt ons in staat om iets te doen

en om het goed te doen.

Het mag dan onvolledig zijn maar het is een begin,

een stap op weg,

een gelegenheid voor Gods genade om binnen te komen

en de rest te doen.

 

We zullen misschien nooit het eindresultaat zien,

maar dat is het verschil

tussen de bouwmeester en de arbeider.

Wij zijn arbeiders, geen bouwmeesters,

dienaren, geen messiassen.

We zijn profeten van een toekomst die niet van ons is.

 

2e zondag A, 18 januari

De kersttijd is alweer voorbij en we zijn met vaart de gewone tijd door het jaar ingedoken. Het leven van alledag met het werk, de afspraken en de zorgen slurpt onze aandacht en energie op. De kersttijd eindigde vorige week met het doopsel van de Heer, het feest van zijn solidariteit met zondaars. Als Hij bij Johannes aan de Jordaan komt, stelt Hij zich niet tegenover al die mensen die daar verzameld zijn op. Hij zegt niet ‘Dank je wel, Johannes, dit was een goede voorbereiding. Nu zal Ik met het echte werk beginnen en nog wat steviger gaan schrobben, niet met water maar met geest.’ Nee, het echte werk is dat Hij de zonden van de mensen overneemt en wegdraagt. Niet tegenover ons, maar in het diepste en donkerste midden van ons.

Vandaag brengt het evangelie ons terug bij Johannes aan de Jordaan. Het is de dag na de doop. En opnieuw komt Jezus naar Johannes en alle zondaars rondom hem toe. Alsof Hij zeggen wil: ‘Hier ben Ik, ook in de gewone tijd, verbonden met je leven van elke dag, van werk en bezoek, van koken en poetsen, van boekhouding en zangles, van confituur en kwaliteitscontrole, van vergissen en mislukken, van vermoeidheid en onwil.’ De mensen om Hem heen zijn naar Johannes toe gekomen met de last van hun zonden, met hun zorgen en gebreken. Ze zien Johannes en het water van de Jordaan, maar wie van hen zou Jezus herkennen? Hij ziet eruit als één van hen. Dan wijst Johannes Hem aan: ‘Zie, het Lam Gods dat de zonden van de wereld wegdraagt.’ Je was verdiept in je ellende, bekommerd om wat er niet goed gaat en verlangend naar bevrijding, naar heling, maar kijk: hier is Degene die jouw last op zich neemt. Hij staat naast je zonder dat je het weet.

Ook voor Johannes was Hij een onbekende. André Louf zei het vanmorgen in de vigilielezing. Twee keer verklaart Johannes: ‘Ook ik kende Hem niet.’ En dat terwijl ze familie waren en samen zijn opgegroeid. Tussen onze kerstkaarten was er één waarop Maria zit met twee kleine jongetjes naast zich, Jezus en Johannes, die spelen met een lammetje. Johannes kende Jezus als behorend tot de familie. Ze zijn samen opgegroeid. Maar toch zegt hij nu: ‘Ik kende Hem niet.’ Hij kende Hem als mens, maar nu ziet hij een diepere werkelijkheid. Ja, Jezus is mens, maar Hij is de Zoon van God die mens geworden is. Hij is de Redder van de wereld, de Messias. Zo kende Johannes Hem eerder nog niet. En zo zagen de mensen aan de oever van de Jordaan Hem nog niet, als Johannes Hem niet had aangewezen. De aardse werkelijkheid die wij zien is niet alles. In ons leven van alledag, in onze wereld die lijdt onder onze collectieve zonden van uitbuiting en geweld en zelfzucht is Hij aanwezig, het Lam Gods dat de zonden van de wereld wegdraagt door ze op zich te nemen, door de dood op zich te nemen en ons een weg te banen door de dood heen.

Johannes roept ons op om Hem te herkennen, om door onze werkelijkheid heen Gods werkelijkheid te zien en te leven in de zekerheid dat het Lam naast ons gaat en ons draagt. De gewone tijd door het jaar is geen tijd ver van Hem. Misschien moeten we ons aanwennen om bij al onze bezigheden en gedachten steeds dat zinnetje te herhalen: ‘Zie het Lam Gods,’ zodat we dieper kijken dan wat direct voor ogen is en Hem aanwezig zien in onze alledaagse vreugden en zorgen.

Doopsel van de Heer

Johannes staat aan de Jordaan en verkondigt dat het Koninkrijk der hemelen nabij is. Hij, roept op tot bekering en doopt de mensen om de weg te bereiden voor de Heer die komt, want het duurt niet lang meer, dan zal Degene komen die sterker is dan Johannes, die dopen zal met heilige Geest en met vuur. Johannes staat zelf in vuur en vlam als hij denkt aan  het grootse dat komen zal. Hij voelt zich niet waardig om zelfs maar de schoenriem van de Komende los te maken.

En dan is het moment daar. Degene op Wie hij wacht, voor Wie hij de weg bereidt, komt naar hem toe aan de oever van de Jordaan. Alleen, Hij vraagt iets volkomen onverwachts. Hij zet niet de logische volgende stap na het voorbereidingswerk van Johannes. Misschien had Johannes verwacht dat Jezus degenen die hij met water gedoopt had, nu zou dopen met heilige Geest, en dat degenen die zich niet wilden bekeren het vuur zouden voelen. Maar God keert die orde ondersteboven. Jezus komt om zich te laten dopen. Weg is de waardigheid van God.

Johannes protesteert: ‘Ik heb uw doopsel nodig!’ Hij brandt van verlangen om de weg vrij te laten voor Jezus, voor Degene die hij al die tijd heeft aangekondigd met zijn woord en met zijn leven. Hij smeekt dat zijn eigen duisternis en schaduwkanten nu verzwolgen mogen worden door het licht van Christus’ aanwezigheid. Maar Christus staat erop om juist in de duisternis van de wereld opgenomen te worden. Hij oordeelt de zonde door haar op zich te nemen en zo weg te dragen. Zo had Johannes het zich niet voorgesteld. Hij heeft zelf Jezus’ doop nodig en nu: ‘Gij komt tot mij?’

Broeder Simeon[1] schrijft: ‘De Vader van de Heer Jezus beweegt niet de wereld en het hart van de mensen door te verwachten dat ze als door een natuurwet tot Hem aangetrokken worden. Hij weet veel te goed hoe de menselijke vrijheid tegen de natuur en tegen God zelf kan ingaan. Maar als de mens zich afkeert van God, aarzelt God niet om zich naar de mens te keren en naar hem toe te komen. God brengt ons niet alleen in beweging door ons naar zich toe te trekken, maar ook door ons actief te achtervolgen’ tot in het diepste duister waarin we verstrikt zitten. God blijft niet op zijn plaats wachten tot we naar Hem toe komen. Zijn menswording reikt tot in de diepte van onze schuld en onmacht.

Het is meer dan Johannes kan begrijpen, maar hij wordt uitgenodigd om mee te werken in dit mysterie van het Koninkrijk: ‘Laat het voor nu’. Laat  het gebeuren, laat toe dat Jezus zich vernedert door zelf gedoopt te worden, door ons de voeten te wassen, door gevangen genomen en gedood te worden. Johannes protesteerde, Petrus protesteert als Jezus aankondigt dat Hij zal sterven en als Jezus knielt om hem de voeten te wassen. Ons idee over hoe de Zoon van God zich moet gedragen gaat vaak lijnrecht in tegen de weg die God kiest om de wereld te redden, om heel onze wereld te redden, niet alleen dat wat voor ons gevoel nog net door de beugel kan.

‘Laat het zo gebeuren voor nu.’  Dat God zich openbaart in nederigheid en de goddelijke glorie verborgen blijft, is niet het laatste woord. Maar nu is het de weg waarlangs Hij ons bereiken wil, waarlangs Hij één wordt met ons opdat wij één worden met Hem. ‘Kom’, zegt Jezus tegen Johannes, ‘laten we dit samen doen. Zo past het ons alle gerechtigheid te vervullen.’ Alle gerechtigheid – niet slechts de gerechtigheid die precies onderscheid maakt tussen deugd en schuld, maar Gods gerechtigheid die recht doet aan zijn liefde, die het gewicht van de zonde kent en  haar gevolgen, maar die zelf de last op zich neemt om haar zo weg te doen.

Johannes’ preken gingen over hoe we ons moesten bekeren, wat we moeten doen. Nu is het moment gekomen om te ‘laten’. Laat Jezus begaan en wordt zijn medeplichtige. De redding die Hij brengt gaat misschien lijnrecht tegen onze ideeën van hoe het hoort in. En dat betekent dat we, als we zelf niet zijn zoals het hoort, als degene naast ons niet is zoals het hoort, we niet verloren zijn, omdat Jezus afdaalt in de Jordaan en zich niet te heilig vindt om ons in de modder te komen opzoeken.

 

[1] Erasmo Leiva Merikakis, Fire of Mercy, Heart of the Word I, p.127-131

Driekoningen

Eergisteren hadden we in de terts een gebed dat me aan Driekoningen deed denken.

‘Houd onze geest zoekend opdat wij U vinden.’

De meeste mensen liggen ’s nachts in bed, maar de drie wijzen uit het Oosten zijn dan te vinden op het dak van hun huis om in het donker de sterrenhemel te bestuderen, en op een nacht zien ze een nieuwe, helder stralende ster aan de hemel. Voor hen een teken om op zoek te gaan. En niet voor hen alleen. ‘Als er licht daagt in duistere harten, zijn dat de stralen van dezelfde ster die de geesten met zijn flonkering heeft beroerd, hen wonderbaar op weg helpt en voorgaat en leidt naar God om Hem te aanbidden,’ zei Leo de Grote vanmorgen in de vigilielezing. Er zijn vele donkere nachten en je kunt proberen je onder de dekens te verstoppen. Óf je kunt naar buiten gaan en naar de sterren kijken, en de flonkering van die ene ster ontdekken, de ster van Christus’ geboorte in het duister van de wereld.

De wijzen zien de ster en ze volgen  het licht. Ze gaan op weg naar de pasgeboren Koning, zoekend om Hem te vinden. Het is geen rechtstreekse weg. Eerst komen ze in Jeruzalem en ontmoeten Herodes. Ze dwalen rond in een paleis waar andere waarden gelden. Ze vertellen wat ze gezien hebben, maar het lijkt erop dat niemand naar buiten gaat om ook de ster te zien. De ster heeft geen belang voor de mensen in de stad. Ze hebben andere dingen aan hun hoofd. Voor Herodes heeft de ster wel belang, maar dan als bedreiging van zijn macht. Als er een nieuwe Koning geboren is – een leidsman die herder zal zijn – dan kan Hij maar beter snel onschadelijk gemaakt worden. De drie wijzen laten zich niet in slaap brengen door de lichtjes van de stad, door het negeren van de ster, door de waarden die voor Herodes en de inwoners van Jeruzalem gelden. Ook als ze op dat moment de ster niet zien, dan weten ze toch dat dit niet de plaats is waar ze naar op weg waren. Ze laten zich niet binden door een afspraak met Herodes. Ze horen hem aan maar ze laten zich niet betrekken in zijn plannen. Hun doel ligt veel verder dan de machtspositie van één enkele mens.

‘Schud onze geest wakker als wij bedreigd worden door geestelijke luiheid.

Houd onze geest zoekend opdat wij u vinden.’

Als we vandaag Driekoningen vieren, dan is dat om aan te sluiten bij de wijzen, om de ster te zien en te zoeken naar Christus. Om Hem te vinden en te aanbidden en niet in te slapen onderweg in het bedrieglijke comfort van een aards paleisje waar je door intriges moet proberen overeind te blijven en controle te houden. De wijzen zijn op zoek naar wat veel groter is dan zijzelf, al  is dat nu een pasgeboren Kind. En wat doen ze als ze Hem gevonden hebben? Ze aanbidden Hem en bieden geschenken aan. Ze zijn niet gekomen om gunsten te vragen. Hun leven lang zoeken ze naar wat hun overstijgt en zo vinden ze de Messias. En als ze Hem vinden, knielen ze voor Hem neer. Aanbidding en zelfgave is het doel van hun leven. ‘Neem deze gaven aan waarin wij onszelf willen geven.’ Het is het antwoord aan een God die mens wordt, een klein Kind in een stal, om zichzelf aan ons te geven.

‘Laat ons tot de laatste dag geboeid blijven door uw liefde.’

Laten we vandaag knielen met de wijzen en onze geschenken aanbieden, goud, wierook en mirre, misschien te vertalen als ‘ons leven zoals het is, met het werk, de zelfverloochening en de zorgen waarmee geen eer valt te halen.’  

Moge de ster ons steeds de weg wijzen, dat we niet blijven steken in het Jeruzalem van eigenbelang en controle, maar vrij op weg gaan naar het Kind dat in het donker van onze wereld geboren wordt, om Hem te aanbidden.

2e Kerstdag

Op veel kerstikonen zie je Jozef in een hoekje onderaan zitten met zijn rug naar het gebeuren en zijn hoofd gesteund in zijn hand. Hij kijkt naar beneden en ziet er bedroefd uit, omdat hij niets begrijpt van die wonderlijke geboorte. Ook op onze ikoon zit Jozef te peinzen, maar hij kijkt naar het Kindje of nog een beetje meer omhoog. Ik heb het idee dat het een Jozef is voor tweede kerstdag. Jozef heeft alles gedaan wat de engel hem gezegd heeft. Hij heeft Maria bij zich genomen. Hij heeft voor haar gezorgd op reis naar Bethlehem. Hij heeft geholpen bij de bevalling. De herders zijn gekomen om het Kind te zien en ze hebben verteld van de engelen. En nu vraagt Jozef zich af hoe dit Kind dan toch de vervulling van Gods grote belofte van heil kan zijn. Hier ligt het in een kribbe, een klein, hulpeloos mensenkind, en behalve de herders en straks de koningen merkt niemand op aarde iets van een Vredevorst. Ja toch, Herodes zal het merken, maar hij moet er niets van hebben en laat alle kinderen van Bethlehem doden.

 

Hoe werkt God? Wat betekent de vreugde van Jezus’ geboorte als we al op tweede kerstdag horen hoe Stefanus gestenigd wordt? We kijken met Jozef naar het Kind, of misschien naar de hemel en we vragen het ons af. Is er iets veranderd in de wereld?

Ja, zou Stefanus zeggen, de hemel is opengegaan en God heeft zich tot in het diepste van de mens verbonden met onze wereld. Dat betekent niet dat als bij toverslag al het kwaad en al het geweld verdwenen is. Het betekent wel dat er redding is. In ieder geval voor de slachtoffers natuurlijk. Stefanus wordt gestenigd en sterft, maar hij sterft niet alleen. Hij ziet de hemel open en Jezus staande aan Gods rechterhand. Niet zittend, maar staand om dicht bij Stefanus te zijn. Hij is bereikbaar, zodat Stefanus Hem kan aanspreken: ‘Heer Jezus, ontvang mijn geest.’ De dood brengt geen scheiding tussen hen. Jezus verbindt zich tot over de dood heen met de slachtoffers van deze wereld.

Maar God werkt niet alleen door de slachtoffers te redden. Als dat alles zou zijn, had Hij met geweld het kwaad kunnen vernietigen. God gaat in zijn Zoon de weg van kribbe en kruis om redding te brengen voor heel de wereld, ook voor degenen die kwaad doen, ook voor ons als we niet enkel slachtoffer zijn, maar zelf af en toe een steen oprapen om te gooien, of als Saulus alleen maar op de mantels passen maar ondertussen instemmen met het geweld. Stefanus bidt voor zijn vervolgers. Hij laat niet toe dat hun haat de band tussen hen verbreekt. ‘Heer, reken hun deze zonde niet aan.’ Hij houdt hen als het ware met één hand vast terwijl hij met de andere hand Jezus vasthoudt. Een verbindingsschakel zijn tussen de Redder en de vijanden, dat is Stefanus’ getuigenis, in navolging van Jezus die tot op het kruis zowel God als de mensen vasthoudt in één Liefde. De vrede van Kerst is een lange weg naar redding voor de vijand. Niet door hem te vernietigen. Ook niet door te doen alsof je zomaar het kwaad en het geweld door de vingers kunt zien, alsof het niet zo erg is. Het lijden van de slachtoffers wordt niet ontkend, en wie kwaad wil is niet onveranderd geschikt voor het Rijk van God. De lange weg naar redding is Gods volgehouden uitgestoken hand, zijn vergeving voor wie zich bewust wordt van wat hij doet, de mogelijkheid voor vijanden om zich te bekeren tot de ander.

Jozef zal hier op de ikoon de hele kersttijd lang verwonderd zitten nadenken over de ongedachte weg die God gaat in dit Kind van Maria, dat aan zijn zorg is toevertrouwd. En wij verwonderen ons met hem over onze redding. En samen met Stefanus mogen we proberen een schakeltje van redding te zijn door mensen niet los te laten, al hebben we het soms moeilijk met hen; door te bidden voor wie kwaad willen, om bekering; door met heel onze inzet te verlangen naar vrede en soms de hemel al geopend te zien. 

Heer Jezus, ontwapen mij,

Heer Jezus, ontwapen allen.

Amen

Load More